درباره نویسنده:
دایدالوس هستم... عاشق خلاقیت و نو آوری.
در قسمت قبلی این مقاله “بررسی سیستم ها و مدارهای فلزیاب به شیوه دایدالوس” در خصوص فلزیاب ها و مقررات استفاده از آنها توضیح دادیم. داشتم کتاب میخواندم که ایکاروس و دوستش آمدند. من که فهمیدم برای چه آمدند کتابم را بستم و خودم را آماده کردم. آنها با برگه ایی در دست آمده بودند. پس از یک احوال پرسی متوجه شدم که یک مدار متن باز به نام پین پوینت پیدا کرده اند. مدار به صورت شکل زیر بود و نمیتوانستند کارکرد آن را تحلیل کنند!
فلزیاب پین پوینت
ایکاروس برای این مدار PCB هم طراحی کرده بود. انصافاً خوب هم طراحی کرده بود ! چون از خود من آموخته بود!
برویم که با هم این مدار را تحلیل کنیم!
پرسیدم مشکلتان چیست؟
کلافه بودند و گفتند: مدار را ساختیم ولی درست کار نمیکنه! فرکانسش هم درست نیست…
گفتم :تحلیلتون از این مدار چیه؟
گفتند: با جناب هوش مصنوعی مشورت کردیم و اینها رو به ما گفت:
طبقه نوسانساز اصلی (Oscillator Stage)
قلب طبقه تشخیص این مدار، یک نوسانساز کولپیتس بیس مشترک (Common-Base Colpitts Oscillator) است که با ترانزیستور 2N3904 و روی فرکانس رادیویی پایین (حدود ۱۰۰ تا ۳۰۰ کیلوهرتز) کار میکند.
ساختار تشدید (Tank Circuit):سیمپیچ تشخیص روی میله فریت بهعنوان سلف اصلی استفاده میشود. دو بخش سیمپیچ L1 (2mH) و L2 (160µH) روی یک میله فریت بهصورت لایهبهلایه پیچیده شدهاند تا کوپلاژ مغناطیسی قوی برقرار شود. خازنهای 47pF در دو مسیر فیدبک، شبکه تقسیم خازنی کولپیتس را تشکیل میدهند تا نوسان پایدار حفظ شود.
ساختار تقویتکننده بیس مشترک:ورودی نوسانساز از سمت امیتر (Emitter) و خروجی از کلکتور (Collector) گرفته میشود و پایه بیس (Base) با خازن 47nF به زمین بایپس شده است تا پاسخ فرکانس بالا و پایداری نوسان بهبود یابد.
اصل تشخیص (Detection Principle):وقتی جسم فلزی به میدان مغناطیسی سیمپیچ نزدیک میشود، جریانهای گردابی (Eddy Currents) در فلز ایجاد شده و اندوکتانس مؤثر یا اتلاف توان سیمپیچ دچار آشفتگی میشود؛ این تغییر، دامنه و فرکانس نوسان ترانزیستور 2N3904 را جابهجا میکند.
مسیر پردازش و آشکارسازی سیگنال
سیگنال نوسانی خروجی از کلکتور ترانزیستور 2N3904 وارد مدار آشکارساز میشود:
آشکارساز پوش :دیود 1N4148 به همراه خازن 0.001µF و مقاومتهای 100K و 6K8، سیگنال فرکانس بالا را یکسو کرده و تغییرات دامنه ناشی از نزدیکی فلز را به یک سطح ولتاژ DC متغیر تبدیل میکند.
طبقه بافر و تقویت:ترانزیستور 2N5088 بهعنوان طبقه امیتر-فالوور (Buffer) عمل میکند تا جریان خروجی کافی برای تحریک تایمر ایجاد شود و از بارگذاری معکوس روی نوسانساز جلوگیری کند.
کنترل آستانه حساسیت (Tune Controls):پتانسیومترهای 5K (Coarse) و 250Ω (Fine) در مدار بیس ترانزیستور بافر، آستانههای ولتاژ روشن شدن تایمر را دقیقاً تنظیم میکنند تا دستگاه بدون آژیر کاذب نسبت به تغییرات جزئی فلز واکنش دهد.
طبقه پالسساز و خروجی هشدار (555 Timer & Output)
هسته پردازش پالسی مدار، آیسی تایمر 555 است:
عملکرد مونوستابل/آستابل:پایههای 2 (Trigger) و 6 (Threshold) به یکدیگر و به خروجی طبقه حساس متصل هستند. تغییر ولتاژ ناشی از نزدیکی فلز، تایمر 555 را تحریک میکند و پالسهای متوالی در پایه 3 (Output) تولید میشود.
نرخ تکرار (Flashing/Squeal):هرچه جسم فلزی به سیمپیچ نزدیکتر شود، نرخ پالسهای خروجی افزایش مییابد؛ این امر موجب میشود LED از حالت چشمکزن آرام به روشنشدن ممتد برسد و بلندگو (Speaker) از صدای بوق متناوب به صدای جیر جیر پیوسته تبدیل شود.
تنظیم مدار و نکات کاربردی
منبع تغذیه:مدار با ولتاژ ۹ ولت کار میکند و آیسی رگولاتور 78L05 ولتاژ پایدار ۵ ولت را برای ترانزیستورها و تایمر 555 تأمین میکند.
حساسیت بالا:نویسنده طراحی اصلی اعلام کرده که این مدار به دلیل بهرهگیری از اسیلاتور فرکانس بالا، حساسیت بسیار زیادی نسبت به رطوبت (مانند برگ سبز یا خاک مرطوب) دارد و برای کار دقیق باید محیط و تنظیمات فاینتیون بهینه شوند.
اگر قصد ساخت یا تنظیم این مدار را دارید، با تغییر مقدار سیمپیچ فریت یا نحوه قرارگیری پتانسیومتر فاینتیون، میتوانید نقطه تعادل و آستانه تشخیص را دقیقتر کنترل کنید.
جمعبندی مهندسی
این مدار را میتوان یک فلزیاب مبتنی بر اسیلاتور کولپیتس، آشکارسازی پوش RF و کنترل صوتی با 555 توصیف کرد.
برای تکمیل تحلیل و انتشار مقالهٔ اپنسورس، سه اندازهگیری بیشترین ارزش را دارند:
اندازهگیری فرکانس واقعی نوسانساز با اسیلوسکوپ.
ثبت تغییر دامنه یا فرکانس هنگام نزدیککردن اهداف فلزی مختلف.
اندازهگیری ولتاژ گره آشکارساز و کلکتور 2N5088 هنگام تغییر وضعیت خروجی صوتی.
این اندازهگیریها مشخص میکنند که حساسیت مدار عمدتاً از تغییر دامنه، تغییر نقطهٔ کار یا تغییر فرکانس ناشی میشود؛ بدون آنکه رفتار واقعی مدار را صرفاً از روی شماتیک فرض کنیم.
من این نوشته را خواندم و تعجب کردم. به ایکاروس گفتم از تو بعید بود پسر! اسیلاتور کولپیتس مدارش این است:
اینجا تو دوتا سلف داری که روی یک هسته سری شده اند! میشود اسیلاتور هارتلی !
مدار از اسیلاتور هارتلی با ترانزیستور 2N3904 استفاده میکند و تغییرات ناشی از نزدیکشدن فلز را به یک سیگنال کنترلی تبدیل میکند تا بخش صوتی مبتنی بر 555 واکنش نشان دهد.
این فلزیاب از نوع BFO و با اسیلاتور هارتلی است.
مدار از چهار بخش اصلی تشکیل شده است:
اسیلاتور LC هارتلی با سیمپیچ بازخورد روی میلهٔ فریت برای ایجاد میدان و واکنش به تغییرات الکترومغناطیسی هدف.
آشکارساز پوش برای تبدیل تغییرات دامنهٔ RF به سیگنال کمفرکانس.
طبقهٔ فعال 2N5088 برای جداسازی عملکردی، تقویت و کنترل شبکهٔ زمانساز.
نوسانساز صوتی NE555 با فرکانس کنترلپذیر برای تبدیل تغییرات آشکارشده به صدای قابل شنیدن.
ایکاروس سرش را خاراند و گفت ما هرچه فرکانس را با اسیلوسکوپ اندازه گیری میکنیم ، اشتباه به دست می آید. من سعی کردم خونسردی خودم را حفظ کنم و گفتم: ایکاروس! تعداد دور سلف را درست محاسبه نکردید! باید LCR متر داشته باشید و از سیم ابریشمی رادیو استفاده نکنید!
برای طراحی سیمپیچ روی میلهٔ فریت، این ابزارها مفیدند:
میله فریت را میتوانید از اینجا تهیه کنید یا از کادر آنتن رادیو های قدیمی AM که با موج متوسط و موج بلند کار می کردند استفاده کنید . از سیم لاکی 0.5 میلیمتر استفاده کنید (اگر در دسترستان نیست ، میتوانید مانند من از سیم بوبین رله های خراب استفاده کنید اما در نظر داشته باشید این سیم ها اغلب مس خالص نیستند و بسیار نازکند.)
برای ساخت سیمپیچهای این مدار، ماشینحساب مخصوص میلهٔ فریت مناسبتر از فرمول عمومی سلف هسته هوا است. این ابزارها تعداد دور یا اندوکتانس را با استفاده از مشخصات هندسی تخمین میزنند؛ دقت آنها برای هستهٔ فریت باز و دو سیمپیچ رویهمپیچیدهشده محدود است.
برای بررسی بیشتر لینک های آنها را قرار خواهم داد لیکن چالش این مدار پیچیدن اصولی سیم پیچ آن است.
توصیه می شود برای این مدار حتما با کمک LCR متر مقدار سلف ها را به نسبت تعداد دور بر روی هسته تطبیق دهید.
اگر جهت سلف ها را رعایت نکنید، نوسانی نخواهید داشت و دستگاه به طور کاذب بوق می زند.
۱. Coil32 — محاسبهگر سیمپیچ روی میلهٔ فریت: مناسبترین نقطهٔ شروع برای این مدار. اندوکتانس هدف، طول و قطر میله، ضریب مغناطیسی، قطر سیم و هندسهٔ سیمپیچ را وارد میکنی و تعداد دور تخمین زده میشود.
۲. CyberDevSpace — محاسبهگر سیمپیچ میلهٔ فریت: ابزار جایگزین برای محاسبهٔ تعداد دور و بررسی اثر جابهجایی سیمپیچ روی میله. خود سازنده هشدار میدهد که بهخصوص برای میلههای کوتاه، خطای مدل میتواند قابلتوجه باشد.
۳. RF Toolbox — محاسبهگر سلف تکلایه: برای بررسی اثر تعداد دور، قطر و طول سیمپیچ مفید است. فرمول اصلی آن برای سولنوئید تکلایه است؛ در کاربرد میلهٔ فریت، انتخاب صرفِ ضرایب نسبی ماده ممکن است کافی نباشد.
۴. Coil32 — محاسبهگر سلف تکلایهٔ هواهسته: برای بررسی اولیهٔ تعداد دور، قطر و طول سیمپیچ مفید است، اما محاسبهٔ اصلی آن برای سلف هواهسته است و نباید مستقیماً جایگزین مدل میلهٔ فریت شود.
۵. Coil32 — محاسبهگر تشدید LC: برای محاسبهٔ فرکانس تشدید از روی L و C یا استخراج یکی از این مقادیر با دانستن دو مقدار دیگر. این ابزار برای کنترل محاسبات 519 کیلوهرتزی بخش نوسانساز مناسب است. هم چنین اگر LCR متر در اختیار ندارید، این ابزار به کمک یک خازن معلوم میتواند در محاسبه اندوکتانس به شما کمک کند.
بگذار ابتدا مدار را با هم تحلیل کنیم ، بعد سراغ فایل های لی اوت خواهیم رفت!
۱. بخش اول: اسیلاتور هارتلی
دو سیمپیچ L1 و L2 روی یک میله فریت قرار دارند. مشخصات قطعات این بخش به شرح زیر است:
سلف L1: با اندوکتانس ۲ میلیهانری
سلف L2: با اندوکتانس ۱۶۰ میکروهانری
خازن موازی با L1: با ظرفیت ۴۷ پیکوفاراد
ترانزیستور نوسانساز: مدل 2N3904
تغذیه مدار: ولتاژ ۵ ولت که توسط رگولاتور 78L05 تأمین میشود تا تغییرات ولتاژ تغذیه کاهش یافته و عملکرد مدار پایدارتر باشد.
در این مدار، سیمپیچ L1 به همراه خازن ۴۷ پیکوفارادی، بخش اصلی مدار تشدید LC را تشکیل میدهد. سیمپیچ L2 نیز از طریق کوپلاژ مغناطیسی با L1 در ایجاد بازخورد نوسانساز نقش دارد. جهت پیچش و قطبیت نسبی سیمپیچها برای ایجاد بازخورد مثبت و شروع نوسان اهمیت زیادی دارد.
در اسیلاتور هارتلی، فیدبک مثبت از تقسیم القایی تأمین میشود. در این مدار، کوپلاژ مغناطیسی L1 و L2 در ایجاد فیدبک نقش دارد. قطبیت نسبی سیمپیچها، که در شکل با علامت شروع پیچش مشخص شده، در تعیین علامت فیدبک مهم است.
نکتهٔ: هارتلی کلاسیک معمولاً از یک سلف دارای انشعاب یا دو بخش القایی سری با فیدبک از نقطهٔ میانی استفاده میکند. در این مدار، دو سیمپیچ جداگانه روی فریت داریم؛ بنابراین برای تحلیل کامل باید اتصال گرهها و قطبیت سیمپیچها را در کنار کوپلاژ متقابل در نظر گرفت.
۲. شبکهٔ بایاس و تنظیم حساسیت
دو مقاومت 22kΩ و مقاومت 2.2kΩ در مسیر امیتر، به همراه شبکهٔ پتانسیومترهای Coarse و Fine، نقطهٔ کار ترانزیستور 2N3904 را تنظیم میکنند. این دو پتانسیومتر در شماتیک بهعنوان تنظیم درشت و ظریف مشخص شدهاند. از آنجا که این شبکه به بایاس ترانزیستور وابسته است، تنظیم آن میتواند دامنهٔ نوسان و آستانهٔ پاسخ مدار را تغییر دهد. این نکته با تنظیم مستقیم فرکانس از طریق خازن متغیر تفاوت دارد: در این مدار خازن متغیر مشخصی برای تنظیم فرکانس تانک دیده نمیشود.
۳. آشکارساز RF
خروجی نوسانساز از طریق خازن 47pF به دیود 1N4148 منتقل میشود. دیود سیگنال RF را یکسوسازی میکند و شبکهٔ شامل مقاومت 100kΩ و خازن 1nF، پوش سیگنال را استخراج میکند. ثابت زمانی این شبکه تقریباً برابر است با:
\[ \tau=RC \]
\[ \tau=100\,k\Omega\times1\,nF \]
\[ \boxed{\tau=100\,\mu s} \]
این مقدار نسبت به دورهٔ نوسان RF بسیار بزرگتر است و به صافشدن مؤلفهٔ فرکانس بالا کمک میکند. البته مقدار واقعی پوش آشکارشده به دامنهٔ سیگنال، افت دیود و بارگذاری طبقهٔ بعد هم وابسته است.
۴. طبقهٔ 2N5088 و کنترل 555
سیگنال آشکارشده از طریق مقاومت 6.8kΩ به بیس 2N5088 میرسد. خازن 1nF متصل به بیس، مؤلفههای سریع سیگنال را فیلتر میکند. ترانزیستور 2N5088 سپس ولتاژ گره کلکتور را تغییر میدهد. این گره از طریق مقاومت 2.2kΩ به پایهٔ 7 تایمر 555 متصل است و مقاومت 22kΩ نیز آن را به تغذیهٔ 5 ولت مرتبط میکند. در نتیجه، پاسخ آشکارساز روی وضعیت پایهٔ DISCHARGE تایمر اثر میگذارد و شرایط نوسان صوتی را تغییر میدهد.
۵. بخش صوتی 555
در بخش خروجی مدار، آیسی NE555 وظیفه تولید سیگنال صوتی را بر عهده دارد. فرکانس این سیگنال به مقادیر مقاومتها، خازن زمانساز و وضعیت ترانزیستور 2N5088 بستگی دارد. برای محاسبه تقریبی فرکانس، ابتدا مدار را در شرایط ایدئال و مشابه یک نوسانساز آستابل استاندارد در نظر میگیریم. مقادیر فرضشده برای محاسبه عبارتاند از:
مقاومت مسیر شارژ (RA): برابر با ۲۴٫۲ کیلواهم (24.2 kΩ)، حاصل جمع مقاومتهای ۲۲ و ۲٫۲ کیلواهم
مقاومت دوم (RB): برابر با ۲٫۲ کیلواهم (2.2 kΩ)
خازن زمانساز (C): برابر با ۱۰۰ نانوفاراد (100 nF)
فرمول محاسبه فرکانس در یک نوسانساز آستابل استاندارد NE555 به شکل زیر است:
f ≈ 1.44 ÷ [(RA + 2 × RB) × C]
با جایگذاری مقادیر قطعات:
f ≈ 1.44 ÷ [(24.2 kΩ + 2 × 2.2 kΩ) × 100 nF]
پس از انجام محاسبات:
f ≈ 503 Hz
بنابراین، فرکانس ایدئال این نوسانساز با فرض مقادیر بالا، تقریباً ۵۰۳ هرتز خواهد بود.
نکته مهم: این عدد تنها یک تخمین اولیه است، نه فرکانس قطعی خروجی مدار فلزیاب. زیرا ترانزیستور 2N5088 به شبکه زمانساز NE555 متصل است و میتواند مسیر شارژ و دشارژ خازن را تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، فرکانس و حتی تداوم نوسان در مدار واقعی به وضعیت سیگنال آشکارشده و عملکرد ترانزیستور بستگی دارد.
برای بررسی دقیقتر، بهتر است فرکانس خروجی پایه ۳ آیسی NE555 با اسیلوسکوپ اندازهگیری شود و تغییرات آن هنگام نزدیککردن یک جسم فلزی به سیمپیچ مورد بررسی قرار گیرد.
۶. محاسبهٔ فرکانس تشدید
در بخش نوسانساز فلزیاب، سیمپیچ L1 به همراه خازن ۴۷ پیکوفارادی، یک مدار تشدید LC تشکیل میدهد. فرکانس تشدید این مدار به مقدار اندوکتانس سلف و ظرفیت خازن بستگی دارد. برای محاسبه فرکانس تشدید، ابتدا مقادیر قطعات را مشخص میکنیم:
سلف L1: برابر با ۲ میلیهانری
خازن موازی با L1: برابر با ۴۷ پیکوفاراد
فرکانس تشدید ایدئال یک مدار LC از رابطه زیر محاسبه میشود:
f₀ = 1 ÷ (2 × π × √(L × C))
در این رابطه:
f₀: فرکانس تشدید بر حسب هرتز
L: اندوکتانس سلف بر حسب هانری
C: ظرفیت خازن بر حسب فاراد
π: عدد پی، تقریباً برابر با ۳٫۱۴
با جایگذاری مقادیر سلف و خازن در فرمول و تبدیل آنها به واحدهای اصلی، نتیجه به دست میآید:
f₀ ≈ 519 kHz
بنابراین، فرکانس تشدید ایدئال مدار تقریباً ۵۱۹ کیلوهرتز است.
نکته مهم: این مقدار صرفاً یک تخمین اولیه از فرکانس تشدید مدار LC است و لزوماً با فرکانس واقعی نوسانساز یکسان نخواهد بود.
در مدار واقعی، عواملی مانند ظرفیتهای خازنی ناخواسته (پارازیتی)، کوپلاژ مغناطیسی بین سیمپیچهای L1 و L2، مشخصات ترانزیستور 2N3904 و بارگذاری مدار میتوانند فرکانس نوسان را تغییر دهند. برای تعیین فرکانس واقعی، لازم است مدار پس از ساخت اندازهگیری شود. هنگام استفاده از اسیلوسکوپ نیز باید به اثر ظرفیت خازنی پروب بر مدار تشدید توجه کرد؛ زیرا اتصال مستقیم پروب ممکن است فرکانس نوسان را تغییر دهد.
نقش قطعات در آشکارسازی
قطعه یا شبکه
وظیفهٔ احتمالی در مدار
L1 و خازن 47 pF موازی آن
تشکیل مدار تشدید RF
L2
کوپلاژ مغناطیسی و بازخورد نوسانساز
2N3904
تولید و تقویت نوسان RF
خازن کوپلاژ 47 pF دوم
انتقال مؤلفهٔ RF به طبقهٔ آشکارساز
1N4148
یکسوسازی سیگنال RF
مقاومت 100 kΩ و خازن 0.001 µF
فیلتر پوش و کاهش ریپل
مقاومت 6.8 kΩ و خازن 0.001 µF
کوپلاژ و فیلترکردن سیگنال ورودی طبقهٔ بعد
2N5088
تقویت یا سوئیچکردن سیگنال آشکارشده
NE555
تولید یا کنترل صدای خروجی
پتانسیومترهای Coarse و Fine
تنظیم نقطهٔ کار و حساسیت مؤثر مدار
پس از بررسی موارد بالا دوست ایکاروس گفت: ما فرکانس مدار را نتوانستیم با اسیلوسکوپ درست اندازه گیری کنیم!
من هم پاسخ دادم:
نباید هم بتوانید! یک نگاه به مقدار خازن مدار تانک اسیلاتور بنداز! پراب اسیلوسکوپ ، خودش ظرفیتی خازنی به مراتب بالایی دارد و و باعث بارگذاری و عدم تعادل مدار و فرکانس میگردد، پراب را از 1X به 10X تغییر بده خواهی دید که فرکانس مدار تغییر خواهد کرد!
چرا اندازهگیری با اسیلوسکوپ دشوار است؟
همانطور که در تستهای عملی نیز تجربه شده است، اتصال مستقیم پروب اسیلوسکوپ به مدار، فرکانس را به هم میریزد یا نوسان را متوقف میکند. این پدیده «اثر بارگذاری پروب» (Probe Loading Effect) نام دارد:
پروبهای استاندارد (حالت 1X) دارای ظرفیت خازنی بالایی (حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ پیکوفاراد) هستند.
از آنجا که خازن مدار تشدید این فلزیاب تنها ۲۳.۵ پیکوفاراد است، اتصال پروب یک خازن بسیار بزرگتر را به صورت موازی به مدار اضافه میکند. این امر باعث کاهش شدید فرکانس، افت ضریب کیفیت (Q) و توقف نوسان میشود.
راهحل: برای اندازهگیری این مدار بدون تأثیرگذاری، باید از پروب 10X (با ظرفیت حدود ۱۰-۱۵pF) استفاده کرد، یا بهتر است یک حلقه سیم کوچک را به عنوان آنتن به پروب وصل کرده و فرکانس را به صورت القایی (بدون تماس مستقیم) اندازهگیری کرد.
فایل های لی اوت PCB و شماتیک
ایکاروس فایل های لی اوت را باحوصله طراحی کرده بود ، اما در تحلیل مدار اشتباهات زیادی مرتکب شده بود و مدار کار نمیکرد. با اصلاحاتی که انجام شد ، مدار به راه افتاد! سورس های این پروژه را از لینک زیر دریافت کنید.
قطعات اضافه و بدون استفاده همیشه یکی از سربارههای شرکتها و طراحان حوزه برق و
الکترونیک
بوده و هست. پالت سامانهای است که بصورت تخصصی اجازه خرید و فروش قطعات مازاد
الکترونیک را
فراهم میکند.
فروش در پالت
آیسی
| موتور جستجوی قطعات الکترونیک
سامانه آی سی سیسوگ (Isee) قابلیتی جدید و کاربردی از سیسوگ است. در این سامانه سعی شده است که جستجو، انتخاب و خرید مناسب تر قطعات برای کاربران تسهیل شود.
جستجو در آیسی
سیسوگشاپ
| فروشگاه محصولات Quectel
فروشگاه سیسوگ
مجموعه ای متمرکز بر تکنولوژی های مبتنی بر IOT و ماژول های M2M نظیر GSM، GPS، LTE، NB-IOT، WiFi، BT و ...
جایی که با تعامل فنی و سازنده، بهترین راهکارها انتخاب می شوند.
برو به فروشگاه سیسوگ
سیسوگ فروم
| محلی برای پاسخ پرسشهای شما
دغدغه همیشگی فعالان تخصصی هر حوزه وجود بستری برای گفتگو و پرسش و پاسخ است. سیسوگ فروم یک
انجمن آنلاین است که بصورت تخصصی امکان بحث، گفتگو و پرسش و پاسخ در حوزه الکترونیک را فراهم
میکند.
پرسش در سیسوگ فرم
سیکار
| اولین مرجع متن باز ECU در ایران
بررسی و ارائه اطلاعات مربوط به ECU (واحد کنترل الکترونیکی) و نرمافزارهای متن باز مرتبط با آن
برو به سیکار
نویسنده شو !
سیسوگ با افتخار فضایی برای اشتراک گذاری دانش شماست. برای ما مقاله بنویسید.
سیسوگ با افتخار فضایی برای اشتراک گذاری دانش شماست. برای ما مقاله بنویسید.