وریستور (Varistor) قطعهای است که نام آن از ترکیب دو واژهٔ Variable (متغیر) و Resistor (مقاومت) ساخته شده و به آن «مقاومت وابسته به ولتاژ» یا VDR نیز میگویند. برخلاف مقاومت معمولی که مقدار ثابتی دارد، مقاومت الکتریکی وریستور به ولتاژ اعمالشده بر دو سر آن بستگی شدید دارد: در ولتاژهای پایین و در محدودهٔ کاری عادی، وریستور یک مقاومت بسیار بزرگ (در حد مگااهم) است و عملاً هیچ اثری بر مدار ندارد؛ اما به محض آنکه ولتاژ از آستانهٔ مشخصی بگذرد، مقاومتش ناگهان تا چند میلیاهم سقوط میکند و مانند یک مسیر فرار، جریان مهاجم را به زمین هدایت میکند.
رفتار وریستور را میتوان به شیر اطمینان دیگ بخار تشبیه کرد: تا فشار در محدودهٔ مجاز است، شیر بسته و بیاثر است؛ اما وقتی فشار از حد بحرانی عبور کند، شیر باز میشود و بخار اضافی را تخلیه میکند تا دیگ منفجر نشود. به همین ترتیب، وریستور در حالت عادی «خاموش» است و بیصدا کنار مدار مینشیند، اما در لحظهٔ وقوع اضافهولتاژ وارد عمل میشود، انرژی مخرب را جذب و تخلیه میکند و پس از پایانِ اضافهولتاژ گذرا (Surge)، دوباره به حالت عادی بازمیگردد. همین رفتار دوقطبی و خودکار، آن را به پرکاربردترین قطعهٔ حفاظت در برابر اضافهولتاژهای گذرا (Surge) تبدیل کرده است.
اضافهولتاژهای گذرا معمولاً از دو منشأ اصلی پدید میآیند: پدیدههای طبیعی مانند صاعقه که با القای الکترومغناطیسی روی خطوط انتقال، ولتاژهایی در حد چند کیلوولت ایجاد میکند؛ و عملیات کلیدزنی در شبکهٔ برق، یعنی لحظهٔ قطع و وصل بارهای القایی مانند موتورها، ترانسفورماتورها و کنتاکتورها که به دلیل انرژی ذخیرهشده در سلفها، اضافهولتاژهای گذرای کوتاه اما شدید تولید میکنند. این اضافهولتاژهای گذرا اگر به خودی خود به مدار برسند، میتوانند نیمههادیهای حساس مانند میکروکنترلرها، درایورها و ماژولهای توان را در کسری از میکروثانیه از بین ببرند؛ حتی اگر اضافهولتاژ گذرا کشنده نباشد، تکرار مکرر آن باعث فرسایش تدریجی و کاهش عمر قطعات میشود.
در شماتیکهای مداری، وریستور همانطور که در شکل زیر میبینید با یک مقاومت که خطی مورب روی آن کشیده شده نمایش داده میشود؛ در استاندارد IEC حرف U کنار خط مورب قرار میگیرد تا مقاومتِ وابسته به ولتاژ را از ترمیستور و مقاومت معمولی جدا کند. در طرحهای صنعتی این قطعه را با نامهای RV یا MOV1 برچسبگذاری میکنند.

نماد مداری وریستور در دو استاندارد؛ خط مورب نشانهٔ وابستگی مقاومت به ولتاژ است.


جایگاه وریستور در مدار: همیشه موازی با بار؛ در کار عادی بیاثر است و در اضافهولتاژ، مسیر فرار جریان میشود.
رایجترین نوع وریستور که تقریباً همهٔ کاربردهای صنعتی و خانگی را پوشش میدهد، وریستور اکسید فلزی یا MOV (مخفف Metal Oxide Varistor) است. برای ساخت آن، پودر اکسید روی (ZnO) را با افزودنیهایی مانند اکسید بیسموت، کبالت، منگنز و نیکل مخلوط، پرس و در دمای حدود ۱۲۰۰ درجهٔ سلسیوس تفجوشی (Sintering) میکنند. حاصل، یک قرص سرامیکی است که دو طرف آن با الکترود فلزی پوشانده شده و پایههای رادالی به آن جوش داده میشود.
راز رفتار غیرخطی MOV در ساختار دانهای آن است. زیر میکروسکوپ، جسم وریستور از میلیونها دانهٔ رسانای اکسید روی تشکیل شده که هرکدام در یک لایهٔ نازک اکسیدی غنی از بیسموت (مرزدانه یا Grain Boundary) احاطه شدهاند. این مرزها رفتاری مانند پیوندهای PN دوقطبی معکوس دارند؛ یعنی هر مرز، یک سد پتانسیل (Potential Barrier) با ولتاژ شکست حدود ۳٫۲ تا ۳٫۵ ولت ایجاد میکند. اگر مسیر جریان از دهها دانه عبور کند، اتصال سری همین سدها ولتاژ وریستور (Varistor Voltage – V1mA) را میسازد؛ بنابراین سازنده با ضخامت قرص (تعداد دانهها در مسیر) ولتاژ وریستور و با قطر آن (تعداد موازی مسیرها) ظرفیت جذب انرژی را تنظیم میکند.
هنگامی که ولتاژ اعمالی کمتر از آستانه است، الکترونها نمیتوانند از سد پتانسیل مرزها عبور کنند و تنها یک جریان نشتی در حد میکروآمپر برقرار میماند. اما وقتی ولتاژ از آستانه بگذرد، میدان الکتریکی در مرزها به قدر کافی زیاد میشود که سدها فرو بریزند؛ جریان از مکانیسمهای تونلزنی و رانش بهمنی بهشدت افزایش مییابد و مقاومت ظاهری قطعه چند مرتبهٔ بزرگی سقوط میکند. این فرایند کاملاً برگشتپذیر است و پس از پایان اضافهولتاژ گذرا، وریستور به حالت مقاومت بالا بازمیگردد — البته به شرطی که انرژیِ عبوری از ظرفیت مجاز آن بیشتر نباشد.

برش عرضی داخلی یک وریستور اکسید فلزی؛ دانههای رسانای ZnO و مرزدانههای عایق بین آنها
نکتهٔ کلیدی — وریستور یک عنصر کاملاً دوطرفه است: ساختار دانهای و سدهای پتانسیل آن جهتدار نیست، بنابراین در هر دو نیمسیکل موج AC به یک اندازه عمل میکند و همین ویژگی، آن را برای حفاظت مدارهای متناوب ایدهآل میسازد.

مدار معادل وریستور: اتصال سری سدهای پتانسیل (پیوندهای دوقطبی معکوس) ولتاژ وریستور را میسازد.
مهمترین ابزار برای شناخت رفتار وریستور، منحنی مشخصهٔ ولتاژ–جریان آن است. چون مقاومت وریستور چند مرتبهٔ بزرگی تغییر میکند، این منحنی را روی محورهای لگاریتمی رسم میکنند تا هم ناحیهٔ جریانهای میکروآمپری و هم جریانهای کیلوآمپری در یک قاب دیده شوند. منحنی نسبت به مبدأ متقارن است؛ یعنی وریستور در ولتاژهای مثبت و منفی رفتار یکسانی دارد. بهطور کلی سه ناحیهٔ کاری متمایز وجود دارد:
در ولتاژهای کمتر از آستانه، وریستور مانند یک مقاومت بسیار بزرگ (در حد مگااهم) رفتار میکند و تنها جریان نشتی چند میکروآمپری از آن میگذرد. در این ناحیه منحنی تقریباً خطی است و وریستور عملاً «بیاثر» دیده میشود. توجه کنید که اگر وریستوری را با ولتاژ نزدیک به آستانه بهصورت دائمی تغذیه کنیم، جریان نشتی و گرمایش بیشتر میشود و عمر آن کوتاه میشود؛ به همین دلیل همیشه حاشیهٔ امنیت بین ولتاژ کاری شبکه و ولتاژ وریستور لازم است.
با عبور ولتاژ از آستانه، جریان با رابطهٔ توانی I ∝ Vα افزایش مییابد که در آن ضریب غیرخطی α برای وریستورهای اکسید روی مقدار بسیار بزرگی (حدود ۳۰ تا ۵۰) است. یعنی افزایش چند دهدرصدی ولتاژ، جریان را هزاران برابر میکند. در همین ناحیه، وریستور انرژی اضافهولتاژ گذرا را جذب و ولتاژ دو سر بار را در سقف مشخصی «کلمپ» (Clamping) میکند و سپس پس از تخلیهٔ اضافهولتاژ گذرا، دوباره به حالت نشتی برمیگردد.
اگر جریان حتی از ظرفیت ناحیهٔ غیرخطی هم فراتر رود، مقاومت ذاتی و سریِ خود جسم وریستور (جنس سرامیکی و الکترودها) غالب میشود و منحنی دوباره خطی و شیبدار میگردد. در این ناحیه وریستور دیگر ولتاژ را کلمپ نمیکند و انرژی ورودی عمدتاً به گرما تبدیل میشود؛ ادامهٔ کار در این ناحیه بدون محدودیت، به ترکخوردن، سوختن و حتی انفجار بدنه میانجامد. به همین دلیل همیشه یک عنصر محدودکنندهٔ جریان (فیوز یا مقاومت) باید پیش از وریستور قرار گیرد.

منحنی مشخصهٔ V–I وریستور (محورهای لگاریتمی)؛ نقطهٔ V1mA ولتاژ وریستور در جریان ۱ میلیآمپر است.
جمعبندی بخش — ناحیهٔ نشتی = «خاموش»، ناحیهٔ شکست = «محل کار و جذب انرژی»، ناحیهٔ اوج = «خطر و دمای بالا». انتخاب درست یعنی اطمینان از اینکه اضافهولتاژهای گذرای واقعی همیشه وریستور را فقط تا انتهای ناحیهٔ غیرخطی میرانند، نه بیشتر.

مدار اندازهگیری ولتاژ وریستور: ولتاژی که در آن جریان به ۱ میلیآمپر برسد، V1mA نامیده میشود.
در قسمت دوم با پارامترهای کلیدی دیتاشیت وریستور، انواع وریستور و مقایسهٔ آن با دیود TVS و GDT، و کاربردها و مدار حفاظت آشنا میشویم.
سیسوگ با افتخار فضایی برای اشتراک گذاری دانش شماست. برای ما مقاله بنویسید.