در قسمت اول مقاله با این پرسش شروع کردیم که وریستور چیست و با ساختار، نحوه عملکرد و منحنی مشخصه ولتاژ جریان آن آشنا شدیم. حالا در این بخش به سراغ کاربرد عملی این قطعه میرویم: پارامترهای مهم دیتاشیت را بررسی میکنیم، انواع وریستور را با محافظهایی مانند دیود TVS و گپ گازی مقایسه میکنیم و میبینیم وریستور چگونه در مدارهای حفاظتی به کار میرود. اگر هنوز با سازوکار این قطعه آشنا نیستید، میتوانید قسمت اول مقاله را بخوانید و سپس به راهنمای کاربرد وریستور برگردید.
برای انتخاب صحیح وریستور باید زبان دیتاشیت (Datasheet) سازنده را بدانید. جدول زیر مهمترین پارامترها را همراه با تعریف و مقادیر نمونهٔ یک دیسک ۱۴ میلیمتری با رتبهٔ 275V (برای شبکهٔ 230V) نشان میدهد. دقت کنید که مقادیر دقیق بین سازندهها اندکی متفاوت است و همیشه باید به دیتاشیت همان محصول مراجعه شود.
دو نکته در خواندن این جدول حیاتی است. نخست، «ولتاژ کاری پیوستهٔ بیشینه» با «ولتاژ وریستور» یکی نیست: اولی ولتاژی است که میتوان همیشه اعمال کرد و دومی فقط نقطهٔ تعریف روی منحنی است. دوم، «ولتاژ کلمپ» (Clamping Voltage) همیشه چند صد ولت بالاتر از ولتاژ وریستور است؛ بنابراین مدارِ محافظتشده باید بتواند همین ولتاژِ باقیمانده را در لحظهٔ اضافهولتاژ گذرا تحمل کند — حفاظت وریستور یعنی «کاهش» اضافهولتاژ به سطح قابل تحمل، نه حذف کامل آن.


آرایش آزمون ضربهٔ استاندارد 8/20µs؛ ظرفیت جریان و ولتاژ کلمپ هر وریستور با همین مدار در دیتاشیت به دست میآید.
وریستورها در گذر زمان قالبهای متنوعی به خود گرفتهاند. نخستین نسل، وریستورهای کاربید سیلیکونی (SiC) بود که در دهههای میانی قرن بیستم در برقگیرهای شبکه استفاده میشد؛ ضریب غیرخطی پایینتر و نیاز به مقاومت سری، آنها را امروزه منسوخ کرده است. نسل دوم و غالب بازار، همان وریستورهای اکسید فلزی (MOV) قرصی و بلوکی است. نسل سوم، وریستورهای چندلایهٔ چیپی (MLV) هستند که در قالب قطعات SMD ساخته میشوند و برای حفاظت خطوط دادهٔ سریع مانند USB، HDMI و آنتنها به کار میروند.
در طراحی حفاظت، وریستور تنها گزینه نیست و معمولاً با دو قطعهٔ دیگر مقایسه میشود: دیود TVS که نسخهٔ سریع و دقیق اما کمظرفیت محافظت است، و گپ گازی (GDT) که ظرفیت تخلیهٔ بسیار بالا اما سرعت کمتر و دقت پایینتری دارد. جدول زیر مقایسهٔ عملی این سه قطعه است:

در تجهیزات صنعتی معمولاً ترکیب استفاده میشود: MOV در ورودی برق برای جذب انرژی زیاد، سپس TVS نزدیک قطعهٔ حساس برای کلمپ دقیقتر، و در موارد خیلی سنگین یک GDT پیش از MOV تا انرژی اصلی را تخلیه کند. هر سهگانه مکمل یکدیگرند، نه جایگزین.

مقایسهٔ عملی سه محافظ اضافهولتاژ در مدار؛ هر سه موازی با منبع بسته میشوند و تفاوتشان در سرعت، دقت و ظرفیت انرژی است.
وریستور همیشه موازی با بار بسته میشود، نه سری؛ چون کارش ایجاد یک مسیر فرار کممقاومت برای جریانِ اضافهولتاژ گذرا است. در شکل زیر سادهترین و رایجترین ساختار حفاظت را میبینید: یک فیوز سری در خط فاز و یک وریستور بین فاز و نول. در حالت عادی، جریان از فیوز به بار میرود و وریستور تقریباً هیچ جریانی نمیکشد. هنگام اضافهولتاژ گذرا، وریستور رسانا میشود، جریان حاصل را میکشد و ولتاژ دو سر بار را در سقف کلمپ نگه میدارد؛ جریان زیادِ همین مسیر، فیوز را میشکند و بار را از شبکه جدا میکند.

ساختار پایهٔ حفاظت: فیوز سری در فاز و وریستور موازی با بار بین فاز و نول
نقش فیوز را هرگز نمیتوان حذف کرد؛ زیرا حالت خرابی متداول وریستور پس از یک اضافهولتاژ گذرای بسیار سنگین، اتصال کوتاه دائمی است. بدون فیوز، وریستور سوخته جریان شبکه را پیوسته میکشد، گرم میشود و میتواند به آتشسوزی منجر شود؛ به همین دلیل در محصولات استاندارد، از ترکیب وریستور با فیوز حرارتی (Thermal Fuse) در یک پکیج استفاده میشود تا در پایانِ عمر قطعه، مدار بهصورت امن جدا شود.

اتصال ایمن وریستور در تجهیزات واقعی: فیوز سری و قطعکنندهٔ حرارتی پیش از وریستور، و نشانگر موازی با آن.
در قسمت سوم چهار پارامتر کلیدی انتخاب وریستور — ولتاژ کاری پیوسته (MCOV)، ولتاژ کلمپ (VC)، حداکثر جریان ضربهای و انرژی قابل جذب — را با مثال عددی بررسی میشود.
من حسن معماری , طراح محصول یا Product Designer هستم. و محصولات یا دستگاه های مختلف سخت افزاری بر پایه الکترونیک , کامپیوتر و هوش مصنوعی طراحی میکنم. شرکت معمار الکترونیک صنعت
سیسوگ با افتخار فضایی برای اشتراک گذاری دانش شماست. برای ما مقاله بنویسید.